Bezpieczny Bank

Artykuł koncentruje się na problemach związanych z kwestiami regulacyjnymi i nadzorczymi dotyczącymi stabilizowania dużych globalnych banków, które ujawnione zostały podczas niedawnych kryzysów: globalnego kryzysu finansowego z lat 2007-2009, kryzysu ekonomicznego związanego z pandemią COVID-19 w 2020 r. i niedawnych problemów banków Zachodniego Wybrzeża USA (marzec - maj 2023). Inspiracją do powstania tekstu były też dyskusje, jakie miały miejsce podczas konferencji: „This time is different: post-pandemic banking and financial markets”, która odbyła się w Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie w kwietniu 2023 r. Celem artykułu jest analiza problemów ujawnionych przez kryzysy lub szoki zewnętrzne, oraz przedstawienie syntezy doświadczeń w aspekcie prowadzenia polityki publicznej wobec dużych banków.            

Zarażanie jest elementem ryzyka systemowego, którego pomiar stanowi szczególne wyzwanie w europejskim sektorze bankowym głównie w związku z dostępnością informacji i danych oraz specyfiką powiązań kapitałowych banków matek i ich podmiotów zależnych. Artykuł przedstawia nowe ujęcie  pomiaru efektu zarażania generowanego nie tylko przez banki notowane na giełdzie, ale też przez nienotowane ale systemowo ważne banki własnościowo powiązane z notowanymi systemowo ważnymi bankami europejskimi. Autorskie ujęcie pomiaru jest zilustrowane badaniem empirycznym z zastosowaniem miary ΔCoVaR dla 58 banków w okresie od stycznia 2006 r. do kwietnia 2023 r., w którym przeanalizowano zarażanie dla 13 grup powiązanych banków. Proponowana metoda pozwala istotnie powiększyć pulę systemowo ważnych banków, które można objąć analizą, a zastosowana uwzględnia w pomiarze zarówno aspekty ryzyka systemowego charakterystyczne dla banku głównego, jak i banków powiązanych oraz specyfikę turbulencji, charakterystyczną dla analizowanych systemów krajowych. Metoda stanowi zatem dobrą alternatywę dla regulatorów i banków centralnych wielu krajów europejskich, gdzie zastosowanie miary CoVaR w ujęciu klasycznym nie jest w pełni wystarczające.

Na tle studiów literaturowych i analiz empirycznych artykuł traktuje o złożoności i głównych konsekwencjach kryzysów bankowych a zwłaszcza o jego ekonomicznych kosztach.
W pierwszej części artykułu zaprezentowane zostały rozważania koncepcyjne i studia empiryczne na temat kryzysów bankowych na tle krytycznej analizy literatury oraz autorskiej interpretacji tej kategorii ekonomii i finansów. W drugiej części artykułu scharakteryzowane zostały zawiłości systemowe kryzysów bankowych, a w trzeciej główne konsekwencje tych kryzysów w ujęciu zmian PKB, utraty majątku gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, kosztów fiskalnych oraz przeceny aktywów. Część czwarta poświęcona jest krytycznej analizie literatury nt. politycznych oraz instytucjonalnych konsekwencji  kryzysów bankowych z wyeksponowaniem wzrostu znaczenia idei populistycznych i ich zwolenników, którzy wymuszają zmiany regulacyjne.

Relewantne z perspektywy art. 405 i n. k.c. zaoszczędzenie wydatków stanowić może na gruncie prawa polskiego rezultat zdarzenia w postaci spełnienia na rzecz wzbogaconego usługi, przede wszystkim, jeśli ta świadczona jest bez podstawy prawnej. Przedmiotem korzyści majątkowej podlegającej obowiązkowi zwrotu jest w takich wypadkach zaoszczędzony na wynagrodzenie usługodawcy wydatek. Z kolei usługodawcę uznać można w takim wypadku za zubożonego z tego tylko powodu, że nie otrzymał za standardowo odpłatną usługę wynagrodzenia. W warunkach nieważnej umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego zdarzeniem, z którego wynika wzbogacenie w postaci zaoszczędzonych przez kredytobiorcę wydatków na uzyskanie finansowania jest nienależne świadczenie banku, polegające na powstrzymywaniu się od dochodzenia zwrotu wypłaconego konsumentowi kapitału przez określony czas. Zubożenie banku objawia się natomiast w nieuzyskanym przezeń wynagrodzeniu za usługę udostępniania kapitału, pomimo faktu jej realizacji. Wynikająca z przepisów krajowych dopuszczalność przyznania bankowi roszczenia przenoszącego wartość wypłaconego w wykonaniu nieważnej umowy kapitału kredytu nie może być oceniana z pominięciem przepisów dyrektywy 93/13, które w ocenie autora uzasadniać powinny jedynie ograniczenie jego wysokości z uwagi na potrzebę interpretacji konsekwencji nieważności umowy wynikającej z wyłączenia jej istotnych postanowień na podstawie art. 385¹ § 1 k.c. w zgodzie z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13.

W dotychczas przeprowadzanych badaniach i wydanych publikacjach relatywnie niewielką uwagę przywiązywano do wpływu  pandemii COVID-19 na kulturę ryzyka, w szczególności w odniesieniu do instytucji finansowych. Na podstawie literatury i analizy jakościowej dokonany został przegląd głównych skutków ostatnich kryzysów dla tej sfery działalności gospodarczej, związanych z aspektami kulturowymi. W szczególności za cel opracowania przyjęto zidentyfikowanie zmian i wstępną ocenę zmieniającej się kultury ryzyka w tradycyjnych instytucjach finansowych, zwłaszcza w bankach.  Artykuł składa się z trzech części. W pierwszej omawiamy rolę, cechy i wartości kultury ryzyka, akcentując różnice w tym względzie w podmiotach tradycyjnie zarządzanych i w tych nastawionych na funkcjonowanie w środowisku cyfrowym. W drugim punkcie koncentrujemy się na pokazaniu współczesnych determinant kształtowania kultury ryzyka. Do nich zaliczamy cztery grupy czynników: transformację cyfrową, system zarządzania ryzykiem, podejście regulatorów, kulturę ryzyka klientów oraz zjawisko uzupełniające tę analizę – narastający, powszechny strach i lęk.  Trzecia część stanowi zbiorcze zestawienie skutków pandemii dla kształtowania się nowego obrazu kultury ryzyka. Uważamy, że zjawiska kryzysowe wpłynęły najsilniej na dwa główne obszary funkcjonowania instytucji finansowych, w tym zwłaszcza banków: proces podejmowania decyzji i system zarządzania ryzykiem. Na tym tle sformułowane są rekomendacje zarówno dotyczące dalszych badań, jak i wniosków o charakterze aplikacyjnym

W latach 2020–2023 polskie banki spółdzielcze działały w warunkach głębokich i dynamicznych zmian otoczenia gospodarczego o szokowym charakterze. Artykuł w pierwszej części traktuje o wybranych czynnikach niestabilności w otoczeniu banków spółdzielczych, a w drugiej – przedstawiono wnioski z dyskusji panelowej kadry zarządzającej spółdzielczych systemów ochrony zrzeszeń oraz banków spółdzielczych, odnoszącej się do szans i zagrożeń ekonomiczno regulacyjnych dla bankowości spółdzielczej.